مدل مانا (MANĀ): چارچوبی نوین، ایمن و واقع‌بینانه برای کار روانشناختی با نوجوانان در شرایط پرفشار

مقدمه: نوجوان امروز در جهانِ پرتنش

نوجوانی به‌طور طبیعی دوره‌ای است پر از تغییر، ابهام و جست‌وجوی هویت. اما نوجوان امروز -به خصوص در کشور ما- با لایه‌های مضاعفی از فشار روبه‌روست؛ فشارهایی که نه انتخاب او بوده‌اند و نه کنترلی بر آن‌ها دارد.

در سال‌های اخیر، در فضای درمانی با نوجوانانی مواجه می‌شویم که:

• احساس خستگی مزمن دارند

• آینده برایشان مبهم یا تهدیدکننده است

• نسبت به حرف‌های امیدوارکننده واکنش منفی نشان می‌دهند

•  بی‌حسی هیجانی، خشم خاموش یا انزوای عمیق را تجربه می‌کنند

در بسیاری از این موارد، مشکل اصلی «اختلال فردی» نیست؛ بلکه واکنشی سالم به شرایطی است که برای روان نوجوان بیش از حد سنگین، غیرقابل پیش‌بینی و فرساینده است. در همین راستا، بخش مهمی از مداخلات رایج، به‌ویژه در کار با نوجوان، بر این فرض نانوشته بنا شده‌اند که اگر نوجوان مهارت بیشتری یاد بگیرد، حالش بهتر می‌شود. در حالی‌که تجربه بالینی نشان می‌دهد که در شرایط پرفشار، آموزش مهارت بدون ایمنی، اثر ندارد، امید تحمیلی باعث فاصله گرفتن نوجوان می‌شود و فشار برای حرف زدن می‌تواند سیستم عصبی را دوباره فعال کند.

در چنین شرایطی درمانگر یا کوچ، ناخواسته ممکن است در نقش «اصلاح‌کننده» یا «انگیزه‌دهنده» قرار بگیرد؛ نقشی که برای نوجوانی که احساس دیده‌نشدن دارد، بسیار تهدیدکننده است.

مدل مانا از دل این پرسش بالینی شکل گرفت؛ «چطور می‌شود بدون انکار واقعیت، بدون امید اجباری و بدون به‌خطر انداختن نوجوان، کنار او ایستاد؟» این مدل بر این اصل ساده اما بنیادین استوار است: «وقتی جهان بیرون ناامن است، درمان برای نوجوان نباید ناامن‌تر از آن باشد».

مدل مانا (MANĀ) یک چارچوب مداخله‌ی روانشناختی–کوچینگ است که توسط دکتر آسیه اناری و بر اساس سال‌ها تجربه بالینی با نوجوانان طراحی شده است. این مدل:

• فرد‌محور است، نه صرفاً انگیزشی

• واقعیت‌محور است، نه آرمان‌گرا

• ایمنی‌محور است، نه افشاگرانه

مانا مخفف چهار مؤلفه‌ی کلیدی است که به‌صورت پیوسته و انعطاف‌پذیر به‌کار می‌روند؛

• Meaning؛ M: معنا

• Arousal Regulation؛ A: تنظیم برانگیختگی

• Narrative؛ N: روایت شخصی

• Agency؛ A: عاملیت حداقلی

در ادامه به بررسی این چهار مولفه می‌پرداریم:

الف) تنظیم برانگیختگی  (Arousal Regulation)

یکی از مهم‌ترین یافته‌های علوم اعصاب این است که مغز در وضعیت بقا، نمی‌تواند یاد بگیرد، تحلیل کند یا گفت‌وگوی عمیق داشته باشد. از این رو، نوجوانی که دائم در حالت آماده‌باش بدنی است، یا بی‌حس و منجمد به نظر می‌رسد و با کوچک‌ترین محرک، خشمگین می‌شود؛ در واقع درگیر فعال‌سازی مزمن سیستم عصبی است. پس در مدل مانا؛ تنظیم بدن مقدم بر گفت‌وگوست، بی‌قراری یا سکوت، «مقاومت» تلقی نمی‌شود و درمانگر به‌جای سؤال، ابتدا فضا را آرام می‌کند.

تنظیم برانگیختگی در نوجوانان می‌تواند بسیار ساده باشد و با این تکنیک‌ها انجام شود:

• مکث

• تنفس بدون دستور

• نام‌گذاری حس بدنی

• یا حتی کوتاه‌تر کردن جلسه

ب) معنا (Meaning)

یکی از رایج‌ترین شکایت‌های نوجوانان در شرایط بحران چند لایه این است: «همه می‌خواهند من امیدوار باشم، ولی من نمی‌تونم». با توجه به این موضوع، مدل مانا، معنا را از امید جدا می‌کند.

بنابراین، در این مدل، معنا الزاماً مثبت، پایدار و بزرگ نیست. بلکه مفهوم «معنای کوچک و واقعی» مطرح می‌شود. بر این اساس مفهوم معنا در مانا یعنی دلیلی بسیار کوچک برای ادامه امروز، بدون دروغ گفتن به خود. این معنا می‌تواند شامل این موارد باشد؛ جلوگیری از آسیب بیشتر، حفظ کرامت شخصی و یا حتی فقط عبور از امروز و رسیدن به فردا.

ج) روایت شخصی (Narrative)     

نوجوانان در شرایط پرفشار اغلب یا سکوت می‌کنند و یا خود را با اتفاقات تعریف می‌نمایند. مدل مانا روایت را به‌شکلی ایمن بازسازی می‌کند. روایت‌ در این مدل، غیرمستقیم، قابل توقف، قابل تغییر است و تحت کنترل نوجوان باقی می‌ماند. از ابزارهایی مانند استعاره‌سازی امن، نوشتن بدون الزام به خواندن، یا روایت سوم‌شخص در این مرحله استفاده می‌شوند.

د) عاملیت حداقلی  (Agency)

در بسیاری از رویکردها و روش‌های درمانی و کوچینگ، تأکید زیادی بر «کنترل زندگی» می‌شود.

اما نوجوانی که واقعاً کنترل محدودی دارد، با این پیام دچار احساس شکست می‌شود. با این نگاه عاملیت در مدل مانا یعنی؛ تشخیص آنچه هنوز دست نوجوان است، انتخاب‌های کوچک و تصمیم‌هایی برای «کمتر آسیب دیدن». این نوع عاملیت، نه قهرمانانه است و نه نمایشی؛ اما واقعی و محافظت‌کننده است.

پس از معرفی مدل مانا باید گفت جایگزین درمان‌های تخصصی نیست بلکه بستر امن برای آن‌ها فراهم می‌کند و می‌تواند پیش‌نیاز درمان‌های تخصصی باشد. در بسیاری از موارد و در شرایط و بحران‌های اجتماعی و سیاسی، ممکن است بدون مدل مانا، درمان عمیق‌تر امکان‌پذیر نباشد. امنیت مقدم بر بیان، مفهوم سکوت سالم، نجات‌دهنده نبودن درمانگر و این نکته که نوجوان مجبور به رشد نمایشی نشود از جمله ملاحظات اخلاقی مدل مانا هستند.

در نهایت مدل مانا تلاشی است برای دیدن نوجوان، همان‌طور که هست؛ نه آن‌طور که ما دوست داریم باشد. مانا مدلی برای ایستادن کنار رنج، بدون انکار واقعیت، بدون فشار به امید و بدون تنها گذاشتن نوجوان است.

شیوه دریافت وقت مشاوره

لطفا برای دریافت وقت مشاوره از روانشناسان مرکز مشاوره یاسان از ساعت 9 تا 19 با دو شماره 02126722420 یا 02126722417 تماس بگیرید يا از طریق واتس‌اپ به شماره 09120499760 پیام دهید. راحت ترين مسير برای مشاوره ایرانیان خارج از کشور ارسال پيام از طریق واتس‌اپ به شماره 09935968010 است.